Jeroen Vanheste

Publicatiedatum: 20 april 2021

In deze serie columns bespreken cultuurwetenschappers een film vanuit verschillende disciplines. Ditmaal bespreekt filosoof Jeroen Vanheste Scènes uit een huwelijk.

Zoals er boeken zijn die je steeds opnieuw kunt lezen, zo zijn er films die je altijd weer kunt zien omdat ze blijven boeien en nooit gaan vervelen. Voor mij zijn dat bijvoorbeeld Solaris (1972, Andrei Tarkovski), Vertigo (1958, Alfred Hitchcock), In the Mood for Love (2000, Wong Kar-Wai), Tokyo Story (1953, Yasujiro Ozu), (1963, Federico Fellini) en Mulholland Drive (2001, David Lynch). Dergelijke films zijn metgezellen voor het leven, een onderdeel van de bagage die je altijd bij je draagt. Op mijn persoonlijke lijstje staan zeker ook enkele films van Ingmar Bergman: bijvoorbeeld Persona (1966), Geschreeuw en gefluister (1972) en Fanny en Alexander (1982). En natuurlijk Scènes uit een huwelijk, de moeder aller relatiedrama’s. De Scènes werden in 1973 uitgezonden op de Zweedse televisie als miniserie van zes afleveringen van 50 minuten; een jaar later maakte Bergman er ook een bioscoopversie van bijna drie uur van.

Bergman stond lange tijd bekend als maker van donkere en moeilijke films over zware thema’s zoals ‘de stilte van God’: hoe kun je leven in een door God verlaten wereld? Maar met Scènes uit een huwelijk sloeg hij een nieuwe weg in en werden zijn films warmer en menselijker, en daardoor ook toegankelijker. Het leven wordt onderzocht in al zijn complexiteit, zonder te oordelen of morele lessen op te dienen. De Scènes gaan over mensen zoals wij allemaal, met al hun uiteenlopende emoties en stemmingen: ze zijn gelukkig en gedeprimeerd, liefdevol en harteloos, dapper en laf, naïef en doortrapt, zelfverzekerd en hulpeloos. De menselijkheid van de film wordt versterkt door de technieken waar Bergman, die ook veel voor toneel werkte, zich graag van bediende, zoals indringende dialogen en langdurige close-ups van gezichten.

De hoofdrollen van Marianne en Johan worden gespeeld door twee van de beste karakteracteurs uit de vorige eeuw: Liv Ullmann en Erland Josephson. Het verhaal begint als Marianne en Johan tien jaar getrouwd zijn en geïnterviewd worden voor een tijdschrift. Ze zijn gelukkig, zeggen ze: ze hebben twee dochters, een mooi huis, allebei een goede baan, ze houden van elkaar. Maar al snel wordt duidelijk dat het geluk vooral aan de buitenkant zit en er veel irritaties en problemen zijn: de verhouding is niet goed in evenwicht, Marianne regelt naast haar drukke baan als advocaat het leeuwendeel van het leven thuis, Johan is erg zelfingenomen, hun seksleven is pover. We zien een portret van een huwelijk dat aan het afbrokkelen is en de nekslag krijgt wanneer Johan Marianne verlaat voor een veel jongere studente. Ze vechten bittere ruzies uit en maken het weer goed, om elkaar daarna nog erger te verwonden. Toch blijven ze wel nog om elkaar geven. Tegen het einde van de film brengen ze tien jaar na hun scheiding een nacht samen door in een buitenhuisje van een vriend en blijkt de oude intimiteit nog steeds te bestaan.

De impact van de Scènes was groot. De televisieserie werd gevolgd door 3.5 miljoen Zweden, bijna de helft van de toenmalige bevolking. Volgens de verhalen verdubbelde het aantal echtscheidingen in Zweden na het uitzenden van de serie, maar de jaren zeventig waren toch al een periode waarin het aantal scheidingen sterk toenam, zodat de serie niet alleen de oorzaak maar ook de uitdrukking was van een veranderend denken over het huwelijk. Als zodanig was de film een breder gedragen kritiek op het emotionele korset en de rolpatronen waarin het burgerlijk huwelijk mensen dwong. Ook cinematografisch was de invloed van de Scènes aanzienlijk. Van Woody Allens relatiedrama’s tot recente producties als Richard Linklaters Before Midnight (2013) en Noah Baumbachs Marriage Story (2019) zien we films die schatplichtig zijn aan Bergmans klassieker en er ook expliciet naar verwijzen.

Wat vooral indruk blijft maken is de levensechtheid van de Scènes. De film is een portret van langdurige intieme relaties, de veranderingen die ze ondergaan en de tegengestelde gevoelens die ze kenmerken: mensen zijn gesteld op elkaar én ergeren elkaar mateloos; ze voelen zich geborgen én onbegrepen; ze hebben elkaar lief én doen elkaar pijn. Als Johan zegt dat hij een verhouding heeft en wil scheiden, is Marianne achtereenvolgens verbijsterd, woedend en verbitterd – maar tegelijk is ze ook bezorgd om hem, bang dat hij een dwaasheid begaat en zijn ongeluk tegemoet gaat. Ze gaan uit elkaar, maar hun wederzijdse affectie blijft, zoals we ook zien in de dertig jaar later gemaakte film Saraband (2003), waarin de oud geworden Johan en Marianne (gespeeld door de oud geworden Josephson en Ullmann) elkaar nogmaals ontmoeten. Ja, ze hebben er een rommeltje van gemaakt, maar ze hebben ook van elkaar gehouden, op hun eigen zelfzuchtige en gebrekkige, kortom menselijke manier. Het portret van de mens dat Bergman ons toont in Scènes uit een huwelijk blijft overtuigen en is eerder mild dan somber.

Over de auteur

Jeroen Vanheste werkt bij de OU als docent filosofie. Zijn onderzoeksgebieden zijn de cultuurfilosofie en de relaties tussen filosofie en literatuur. Hij schreef o.a. Denkende romans (over de manier waarop romans kunnen bijdragen aan het filosofische denken) en het onlangs verschenen Animo (over spel als levenskunst).

© 2021 Open Universiteit | Lees de disclaimer en de privacyverklaring van de OU | Voor het colofon zie Over LOCUS | Voor contact met de redactie kunt u mailen naar locus@ou.nl